6 องค์กร ร่วมลงนามบันทึกความเข้าใจ เร่งแก้ไขปัญหาพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี เน้นบูรณาการระหว่างหน่วยงาน พร้อมสร้างการตระหนักรู้ในการป้องกันโรค การจัดการสุขาภิบาลสิ่งแวดล้อม การจัดการอาหารที่ปลอดพยาธิใบไม้ตับ ตลอดจนสนับสนุนการเข้าถึงระบบการตรวจคัดกรองและการรักษาอย่างรวดเร็ว

          วันที่ 11 ก.พ. 2569 – นายอรรษิษฐ์ สัมพันธรัตน์ ปลัดกระทรวงมหาดไทย นายนฤชา โฆษาศิวิไลซ์ อธิบดีกรมการปกครอง นายธีรุตม์ ศุภวิบูลย์ผล อธิบดีกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น นพ.โสภณ เอี่ยมศิริถาวร รองปลัดกระทรวงสาธารณสุข นพ.ศุภกิจ ศิริลักษณ์ ผู้อำนวยการสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข และ ศ.ดร.ธิดารัตน์ บุญมาศ รองอธิการบดีฝ่ายวิสาหกิจและสังคมยั่งยืน มหาวิทยาลัยขอนแก่น ร่วมลงนามบันทึกความเข้าใจครั้งสำคัญ เพื่อขับเคลื่อนการป้องกัน ควบคุม และลดผลกระทบของโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีอย่างเป็นรูปธรรม ภายใต้การบูรณาการงานด้านสาธารณสุขและชุมชนท้องถิ่นอย่างเป็นระบบ หวังขจัดต้นเหตุการเสียชีวิตอันดับต้นๆ ของประชาชนไทย โดยมี นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรีและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ร่วมเป็นสักขีพยาน ณ ตึกสันติไมตรี (อาคารหลังใน) ทำเนียบรัฐบาล เขตดุสิต กทม.  

          ประเทศไทยยังเผชิญกับปัญหาโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี ซึ่งเป็นสาเหตุการเสียชีวิตในลำดับต้นของประชาชนไทย โดยเฉพาะพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ที่พบผู้ป่วยมะเร็งตับ และมะเร็งท่อน้ำดี เสียชีวิตมากถึง 6,500 คนต่อปี และก่อให้เกิดภาระด้านค่าใช้จ่ายในการดูแลรักษาพยาบาลสูงถึง 13,500 ล้านบาทต่อปี ตลอดจนส่งผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคมในวงกว้าง ซึ่งในการแก้ไขปัญหาดังกล่าว สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.) เป็นหน่วยงานหลัก ร่วมกับสำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ศูนย์ความเป็นเลิศด้านชีววิทยาศาสตร์ (องค์การมหาชน) (ศลช.) และภาคีเครือข่าย ในการขับเคลื่อนแผนงานเป้าหมายสำคัญตามยุทธศาสตร์ “ประเทศไทยปลอดโรคพยาธิใบไม้ตับ ไม่ตายจากมะเร็งท่อน้ำดี” ภายใต้การสนับสนุนงบประมาณการวิจัยจากสำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.) 

          นอกจากการดำเนินงานด้านสาธารณสุข ไม่ว่าจะเป็น การจัดทำฐานข้อมูลกลุ่มเสี่ยง (Isan Cohort) ระบบคัดกรองมะเร็งท่อน้ำดี ชุดตรวจคัดกรองโรค หลักสูตรภูมิคุ้มกันโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดี คู่มือการผลิตปลาร้า ปลาส้มปลอดภัย ฯลฯ ยังมีความจำเป็นต้องมีการจัดการด้านสุขาภิบาลสิ่งแวดล้อมในชุมชนอย่างเป็นระบบ และการจัดการอาหารที่ปลอดภัยจากพยาธิใบไม้ตับ ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงในพื้นที่ ผ่านกลไกขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง ทั้งนี้โรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็งท่อน้ำดีสามารถป้องกันและรักษาได้ ถ้าสามารถคัดกรองกลุ่มเสี่ยงให้เข้าสู่กระบวนการรักษาได้อย่างรวดเร็ว 

          ความร่วมมือในครั้งนี้ มุ่งเป้าการทำงานร่วมกันแบบเชิงรุกในระดับพื้นที่ เพื่อสร้างการเปลี่ยนแปลงอย่างยั่งยืน
ผ่าน 4 แนวทางสำคัญ
          1. ยกระดับสุขาภิบาล: พัฒนาระบบจัดการสิ่งปฏิกูลในพื้นที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น
          2. อาหารปลอดภัย: สนับสนุนการจัดการอาหารที่ปลอดพยาธิใบไม้ตับในระดับชุมชน
          3. ปรับพฤติกรรม: สร้างความตระหนักรู้และรณรงค์ให้ประชาชนป้องกันตนเองจากโรค
          4. คัดกรองโรคและเข้าถึงการรักษา: สนับสนุนกลุ่มเสี่ยงให้เข้าถึงการตรวจคัดกรองพยาธิใบไม้ตับและมะเร็ง
ท่อน้ำดีระยะเริ่มต้น เพื่อเข้าสู่กระบวนการรักษาที่เหมาะสมอย่างรวดเร็ว

          ทั้งนี้แต่ละหน่วยงานจะร่วมกันสนับสนุนและส่งเสริมการดำเนินงานตามเป้าหมายสำคัญของประเทศ ภายใต้ภารกิจตามความเชี่ยวชาญ เพื่อขับเคลื่อนให้เกิดการแก้ปัญหาอย่างเป็นรูปธรรม โดยแต่ละหน่วยงานมีบทบาทที่หนุนเสริมกันดังนี้

          กระทรวงมหาดไทย กรมการปกครอง และกรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น: ใช้กลไกผู้ว่าราชการจังหวัดและนายอำเภอในฐานะประธานคณะกรรมการพัฒนาคุณภาพชีวิตระดับอำเภอ (พชอ.) เป็นแกนหลักในการขับเคลื่อน และประสานให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นบรรจุแผนการพัฒนาระบบสุขาภิบาลสิ่งแวดล้อม การจัดการสิ่งปฏิกูล และการจัดการอาหารปลอดพยาธิใบไม้ตับไว้ในแผนพัฒนาท้องถิ่น ควบคู่กับการสนับสนุนให้ผู้นำชุมชน และเครือข่ายภาคประชาชน ขับเคลื่อนกิจกรรมรณรงค์เพื่อการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมของประชาชน

          กระทรวงสาธารณสุข: ดำเนินการด้านการเฝ้าระวัง ป้องกัน ควบคุม และรักษาโรคพยาธิใบไม้ตับและมะเร็ง
ท่อน้ำดีตามมาตรฐานทางการแพทย์ สนับสนุนการคัดกรองกลุ่มเสี่ยง การตรวจวินิจฉัย การรักษา และการส่งต่อผู้ป่วยเข้าสู่ระบบบริการ พร้อมพัฒนาศักยภาพบุคลากรด้านสาธารณสุข และสนับสนุนองค์ความรู้ในการสื่อสารสุขภาพ เพื่อสร้างความตระหนักและการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพ

          สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข (สวรส.): สนับสนุนทุนวิจัยและนวัตกรรม ในรูปแบบการดำเนินงานเชิงพื้นที่เพื่อใช้เป็นข้อมูลเชิงประจักษ์ในการกำหนดนโยบาย พร้อมติดตามประเมินผลการดำเนินงานเพื่อการพัฒนา (Developmental Evaluation) รวมทั้งเป็นศูนย์กลางทางด้านวิชาการในการเชื่อมโยงเครือข่ายนักวิจัย หน่วยบริการสุขภาพ และภาคีในระดับพื้นที่ เพื่อให้เกิดการขับเคลื่อนงานอย่างยั่งยืน

          มหาวิทยาลัยขอนแก่น: สนับสนุนด้านวิชาการ งานวิจัย และองค์ความรู้ที่เกี่ยวกับโรคพยาธิใบไม้ตับ และมะเร็งท่อน้ำดี ตลอดจนพัฒนาและถ่ายทอดนวัตกรรม เครื่องมือ และรูปแบบการดำเนินงานที่เหมาะสมกับบริบทพื้นที่ โดยเฉพาะในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

          การลงนามบันทึกความเข้าใจในครั้งนี้ ถือเป็นก้าวสำคัญที่ไม่เพียงแต่มุ่งเน้นการป้องกันและรักษาโรคเท่านั้น หากแต่ยังให้ความสำคัญกับการจัดการสิ่งแวดล้อมและพฤติกรรมในระดับบุคคลและชุมชน โดยมุ่งหวังให้การบูรณาการ
การดำเนินงาน ส่งผลให้เกิดผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรม ไม่ว่าจะเป็นการลดอัตราการติดเชื้อพยาธิใบไม้ตับในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 7, 8, 9, 10 ให้น้อยกว่าร้อยละ 10 ผู้ป่วยมะเร็งท่อน้ำดีได้รับการวินิจฉัยในระยะแรก มากกว่าร้อยละ 50 สามารถเพิ่มอัตราการรอดชีวิตของผู้ป่วยมะเร็งท่อน้ำดีมากกว่าร้อยละ 30 ได้ในที่สุด