เพราะโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) เป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับต้นของโลกและประเทศไทย หน่วยงานในระบบสุขภาพไทยตระหนักถึงความสำคัญของการป้องกันและควบคุมโรค NCDs และมีนโยบายออกมาจำนวนมาก หนึ่งในนั้นคือนโยบาย “คนไทยห่างไกลโรคไม่ติดต่อ” ซึ่งปัจจุบันนโยบายดังกล่าวได้อยู่ในขั้นตอนการนำไปปฏิบัติ

          วันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2569 ได้มีการประชุมเพื่อให้ข้อคิดเห็นต่อการดำเนินโครงการวิจัย “การประเมินนโยบายคนไทยห่างไกลโรคไม่ติดต่อโดยใช้การประเมินเชิงพัฒนา” ณ ห้องประชุมใหญ่ มูลนิธิเพื่อการพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ โดย ผศ.ดร.จรวยพร ศรีศศลักษณ์ รองผู้อำนวยการสถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข เป็นประธานการประชุมเพื่อให้ข้อคิดเห็นและข้อเสนอแนะต่อโครงการวิจัยดังกล่าว โดยการประชุมครั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อร่วมกันทบทวนเป้าหมาย และผลกระทบที่ต้องการของนโยบายคนไทยห่างไกลโรคไม่ติดต่อ ตลอดจนแลกเปลี่ยนผลลัพธ์ ผลผลิต และปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการขับเคลื่อนนโยบายอย่างเป็นระบบ พร้อมทั้งหารือกรอบการประเมิน ตัวชี้วัด และแนวทางการดำเนินงาน เพื่อให้การนำนโยบายไปปฏิบัติสามารถตอบโจทย์บริบทพื้นที่ และบรรลุเป้าหมายร่วมกันอย่างมีประสิทธิภาพ

ดร.นิศาชล เศรษฐไกรกุล มูลนิธิเพื่อการพัฒนานโยบายสุขภาพระหว่างประเทศ                    หัวหน้าโครงการ ได้นำเสนอภาพรวมของโครงการการประเมินนโยบายคนไทยห่างไกลโรคไม่ติดต่อ (NCDs) โดยใช้การประเมินเชิงพัฒนา โดยที่ประชุมได้ร่วมกันอภิปรายในประเด็นสำคัญ อาทิ เป้าหมาย ผลลัพธ์ที่คาดหวัง และผลกระทบของนโยบาย รวมถึงปัจจัยสำคัญที่เกื้อหนุนและเป็นอุปสรรคต่อการขับเคลื่อนนโยบาย ตลอดจนการหารือกรอบการประเมิน ตัวชี้วัด และแนวทางการดำเนินงานในระยะต่อไป

ผศ.ดร.จรวยพร ศรีศศลักษณ์ ได้ให้ข้อเสนอแนะกรอบแนวคิดการวิจัยเพื่อให้ได้คำถามการวิจัยที่เฉพาะเจาะจง ตรงประเด็นและให้ทิศทางการประเมินนโยบาย คนไทยห่างไกลโรคไม่ติดต่อ เช่น ผู้ที่มีภาวะเบาหวาน จำเป็นต้องมีมาตรการควบคุมและชะลอการดำเนินของโรคอย่างจริงจัง เพื่อป้องกันการพัฒนาไปสู่ภาวะโรคไตเรื้อรัง (CKD) แม้ปัจจุบันจะมีการจัดตั้งศูนย์คัดกรองโรคเบาหวานจำนวนมาก แต่การเข้าถึงบริการคัดกรองของประชาชนยังอยู่ในระดับที่ไม่สูงนัก ดังนั้น นโยบายจำเป็นต้องมุ่งเน้นการป้องกันเชิงรุก โดยให้ความสำคัญกับการชะลอการเปลี่ยนผ่าน หรือ slow progression จากภาวะก่อนเป็นเบาหวาน (Pre DM) ไปสู่ภาวะการเป็นเบาหวาน (DM) ซึ่งมีงานวิจัยที่แสดงประสิทธิผลของการใช้โปรแกรมเวชศาสตร์วิถีชีวิตเพื่อให้โรคสงบในกลุ่มผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ไม่ต้องการอินซูลินโดยศึกษาในสถานการณ์จริงที่เสร็จแล้ว สามารถนำมาเป็นข้อมูลที่กำหนดกรอบทิศทางการประเมิน

ที่ประชุมได้ตั้งข้อสังเกตว่า อสม. เป็นกลไกที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในการขับเคลื่อนงานด้านสุขภาพในชุมชน อย่างไรก็ตาม ในสถานการณ์ปัจจุบัน อสม. ต้องแบกรับภาระงานค่อนข้างมาก จนอาจเกินขีดความสามารถในการดำเนินงานอย่างมีประสิทธิภาพ ประเด็นหนึ่งที่สำคัญคือ การกำหนดบทบาทหน้าที่ของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องยังไม่ชัดเจนเพียงพอ โดยเฉพาะในส่วนของ สธ. ซึ่งอาจยังเน้นการมอบหมายภารกิจให้กับ อสม. เป็นหลัก มากกว่าการจัดโครงสร้างการสนับสนุนอย่างเป็นระบบ

นพ.กฤษฎา หาญบรรเจิด ผู้อำนวยการกองโรคไม่ติดต่อ กรมควบคุมโรค กล่าวว่า ปัจจุบันข้อมูลยังเป็น information silo สิ่งสำคัญคือ การเชื่อมโยงและวิเคราะห์ข้อมูลจากหลายแหล่ง เช่น ข้อมูลของกองสนับสนุนระบบสุขภาพปฐมภูมิ (กสป.) ซึ่งมีการบันทึกไว้ในรูปแบบไฟล์ Excel รวมถึงข้อมูลจากระบบ Smart อสม. และข้อมูลจากสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) ปัจจุบัน สปสช. อยู่ระหว่างการพัฒนาระบบทะเบียนผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs Registry) อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติแต่ละหน่วยงานยังคงจัดทำทะเบียนข้อมูลของตนเอง ส่งผลให้ข้อมูลกระจัดกระจายและขาดการเชื่อมโยงระหว่างหน่วยงาน ซึ่งสะท้อนถึงประเด็นปัญหาด้านการกำกับดูแลข้อมูล (Data Governance)

การประชุมนี้จึงเป็นกลไกสำคัญในการสร้างกรอบและทิศทางการประเมินร่วมกันระหว่างผู้กำหนดนโยบาย นักวิชาการ และนักวิจัย เพื่อทำให้การประเมินนโยบาย คนไทยห่างไกลโรคไม่ติดต่อ (NCDs) ช่วยพัฒนานโยบายป้องกันและควบคุมโรคไม่ติดต่อของประเทศไทยให้มีความเข้มแข็ง และนำไปสู่การลดผู้ป่วย NCDs ได้อย่างแท้จริง